Olejek eteryczny buchu (Agathosma betulina)

Olejek eteryczny buchu, zwany też olejkiem bukka brzozowego, to jeden z olejków, których zapach na długo zapada w pamięć. Choć pierwsze skojarzenia z zapachem stężonego olejku nie należą do przyjemnych, to w końcu buchu trafia na listę ulubieńców. Dla mnie wystarczyło kilka minut, ktoś może potrzebować wiele więcej czasu, by w końcu przyznać: masz rację, buchu pachnie jak pączki porzeczki.

Olejek buchu – co to takiego?

Olejek buchu (czyt. buku), inaczej bukka brzozowego, uzyskuje się w procesie destylacji liści krzewu Agathosma betulina (dawniej Barosma betulia), z rodziny rutowatych, charakterystycznego dla suchych terenów Republiki Południowej Afryki (rejon dawnej Prowincji Przylądka Dobrej Nadziei). To krzew o wysokości do 1 metra, o łodygach jaskrawoczerwonych, a liściach jasnozielonych, nieregularnie ząbkowanych. Pod każdym wcięciem znajduje się duży gruczoł olejowy. Kwiaty mają kształt gwiazdek i są w kolorze białym lub fiołkowym. Krzewy buchu są jak matka smoków: nie ulegają zniszczeniu w pożarach i mogą żyć do 100 lat.

Liście buchu zawierają 1,3-2% olejku eterycznego, który po ochłodzeniu częściowo krystalizuje (komponentem ulegającym krystalizacji jest diosfenol).

buchu: liście i kwiaty
Obraz nr 1: grafika przedstawiająca buchupochodzi z książki "Köhler's Medizinal-Pflanzen" autorstwa niemieckiego lekarza i chemika Hermanna Adolpha Köhlera (1834-1879), edytowanej i wydawana po śmierci autora pod koniec XIX w.

Bukko brzozowe – skąd nazwa?

Słowo buchu w języku ludów południowej Afryki oznacza aromatyczne zioła, którą można ususzyć i rozetrzeć na proszek. Dawna nazwa botaniczna Barosma betulia oznaczała: ciężko pachnącą (gr. barosma), podobną do brzozy (łac. betulia). Podobieństwo do brzozy widać w kształcie niewielkich liści. Ciężkość zapachu natomiast związana jest z obecnością w olejku nut siarkowych, kojarzących się z surową ropą naftową, odpadami biologicznymi i innymi, mało romantycznymi rzeczami.

Olejek buchu – ciężki zapach czy zapach pączków porzeczki?

Odbiór zapachu olejku buchu jest ściśle związany ze stężeniem olejku. Użyty w niewielkiej ilości pachnie wspaniale, porzeczkami, owocowo i słodko, ze świeżymi nutami mięty. Sugerowane stężenie do oceny zapachu to ok. 0,1%, a im mniej olejku, tym lepiej pachnie. Jeśli robisz dziwną minę, przykładając nos do buteleczki z olejkiem, to w tym samym momencie obserwator stojący dalej, może się dziwić, bo czuje delikatniejszy, zdecydowanie ładniejszy zapach.

Olejek buchu wykorzystywany jest intensywnie w przemyśle spożywczym jako aromat porzeczek/agrestu, wzmacnia owocowe nuty. Ma także zdolność utrwalania zapachu (fiksator). Dopuszczalna oficjalna dawka stosowana do aromatyzowania produktów spożywczych to ok. 0,002%.

Charakterystyczny zapach olejku jest związany z obecnością zawierającego siarkę monoterpenu: 9-mercapto-p-menthan-3-one. W przemyśle spożywczym stosuje się ten komponent również w formie wyizolowanej.

W XIX w. popularne i cenione za aromaty były napary z liści buchu. Gerhard Madaus (1890-1942), niemiecki lekarz i fitoterapeuta, autor „Lehrbuch der biologischen Heilmittel”, tak opisywał bukko: liście smakują bardzo aromatycznie, są miętowe i mają przenikliwy, korzenny zapach przypominający rozmaryn.

Olejek eteryczny buchu – bezpieczeństwo stosowania a pulegon

Stosując olejki eteryczne, zawsze należy zapoznać się z łacińską nazwą rośliny, z której olejek został pozyskany. Olejek buchu pochodzić może z Agathosma betulina (opisywany w niniejszym poście), Agathosma crenulata lub mieszańców tych gatunków. Zasadnicza różnica w składzie olejków dotyczy zawartości pulegonu.

Pulegon jest naturalnym składnikiem olejków eterycznych. Najwięcej pulegonu zawierają: olejek mięty polej, buchu (Agathosma crenulata), a także kocimiętka. Niewielkie ilości pulegonu występują również w mięcie pieprzowej.

Agathosma betulina: zawiera w składzie poniżej 10% pulegonu (łącznie alfa + beta pulegon). To olejek stosunkowo bezpieczny,  jego stosowanie wiąże się z niskim ryzykiem hepatotoksyczności. Przeciwwskazania to ciąża i karmienie piersią, a dopuszczalna dawka dzienna dla dorosłego człowieka wynosi 384 mg.  Maksymalne stężenie na skórę to 11% (Tisserand / Young).

Agathosma betulina występuje w dwóch chemotypach: CT diosfenolowy, o zapachu porzeczek i tych wszelkich dziwnych nutach (opisywanych czasem jako nuty kocie) oraz CT isomentonowy, o silniejszym zapachu mięty. Dla uzyskania plonów o niskiej zawartości pulegonu buchu zbiera się w lutym lub na początku marca.

Agathosma crenulata:  zawiera ponad 70% pulegonu. W związku z faktem, że pulegon ma udokumentowane działanie hepatotoksyczne olejek nie powinien być stosowany wewnętrznie, a stężenie na skórę to maksymalnie 1,2%. Więcej o pulegonie przeczytasz we wpisie o mięcie pieprzowej.

Na nazwy botaniczne zwracaj również uwagę  przy kupowaniu i używaniu suszonych liści buchu.

 

Buchu – historie europejskie

Pierwsze kontakty Europejczyków z buchu to wiek XVII i osadnictwo holenderskie na Przylądku Dobrej Nadziei. Osadnicy prędko przejęli od rdzennych mieszkańców umiejętność wykorzystywania leczniczego potencjału buchu. Stosowano suszone liście (kolki, wzdęcia, niestrawność, niepokój, przeziębienie), macerat octowy (złamania, zwichnięcia, rany) i brandy z buchu (trawienie, nudności, reumatyzm, stany zapalne układu moczowego, problemy z nerkami, przeziębienia).

Pod koniec XVIII w. herbatka buchu pojawiła się w Niderlandach, jako towar luksusowy, a w 1821 r. surowiec został oficjalnie wprowadzony do medycyny europejskiej na kartach Farmakopei Brytyjskiej (British Farmacopoeia) jako środek moczopędny, głównie w formie naparów, tinktur i ekstraktów. Liście, pozyskiwane ze stanu naturalnego, suszono i eksportowano do Europy i Ameryki. Pierwsza destylacja olejku buchu na plantacji to rok 1968r.

Buchu – pozyskiwanie i uprawa.

Do 1995 r. eksploatowano krzewy z naturalnych siedlisk, często w sposób rabunkowy, uniemożliwiający naturalne wysiewanie się nasion (buchu potrzebuje 2 lat, by zregenerować się po cięciu i wydać nasiona, najkorzystniejsze jest pozyskiwanie surowca w cyklach 3-letnich). W 1955 r. podjęto próby uprawy buchu. Niestety, projekt zakończył się porażką, bowiem wybrano sadzonki o wysokiej zawartości pulegonu, czyli Agathosma crenulata (ze względu na niższe wymaganiach glebowe, niż Agathosma betulina). Z projektu zrezygnowano, ale niepożądanym skutkiem ubocznym było powstanie hybryd (krzyżówki między gatunkami). Jak obecnie wygląda uprawa buchu, można zobaczyć w galerii na stronie Buchu Moon. Jeśli chcesz jeszcze bardziej wczuć się w klimat ojczyzny buchu czy przeczytać o prastarych zwyczajach i posłuchać krótkiego wywiadu ze specjalistą, polecam zajrzeć do reportażu Bushman and Buchu: A uniquely South African story.

Buchu w dawnych lekospisach

Zalecenia Madausa, odnośnie stosowania buchu: do leczenia przewlekłego stanu zapalnego pęcherza moczowego, podrażnień cewki moczowej, dolegliwości prostaty i  pęcherza moczowego. Są również zalecane w przypadku przewlekłego reumatyzmu, niestrawności, opuchlizny i różnych chorób skóry. Bywa używany na przewlekłe krwotoki i zaburzenia miesiączkowania. W przypadku Hotentotów są  również używane jako środek leczący rany. Oprócz olejku eterycznego, w którym znajduje się diosfenol, liście zawierają glikozydową diosminę i hesperydynę. Diosfenolowi przypisuje się działanie moczopędne i przeciwzapalne liści buchu.
„Lehrbuch der biologischen Heilmittel”

W amerykańskich  lekospisach podkreślano leczniczą rolę liści buchu w chorobach nerek (Ellingwood / Uri), a ponadto działanie stymulujące pracę nerek, przy stanach podrażnienia pęcherza moczowego, cewki moczowej, stanie zapalnym pęcherza moczowego, zapaleniu miedniczek nerkowych, rzeżączce.

W brytyjskiej Farmakopei buchu miało też zastosowanie jako roślina antyseptyczna, lekko moczopędna, głównie używana przy wszelkich stanach zapalnych układu moczowego, w formie ekstraktu, naparu lub tinktury (The British Pharmaceutical Codex 1911).

Buchu – składnik preparatów vintage

W XIX w. suszone liście buchu stosowane były na dość dużą skalę, a preparaty z buchu w składzie były bardzo popularne.  Napary, tinktury i ekstrakty stosowano przy stanach zapalnych układu moczowego, często razem z mącznicą, pieprzem kubeba, olejkiem sandałowym, jagodami jałowca oraz balsamem copaiba. W handlu dostępnych było wiele gotowych medykamentów z ekstraktem buchu, m.in. eliksir Helmbolda, Buchu-paiba i inne.

Co to takiego pieprz kubeba – zobacz w poście Wielki powrót pieprzu kubeba na Herbiness.

Buchu było prawdziwą gwiazdą dawnego przemysłu leczniczego, a produkty z buchu w składzie reklamowano często w malowniczy sposób. Przykład reklamy z tamtej epoki preparatu z buchu o nazwie buchu-paiba można zobaczyć na stronie East Caroline University. Warto jednak pamiętać, że choć reklamowane specyfiki oparte były na zaleceniach z lekospisów i farmakopei, to nie istniał żaden podmiot, kontrolujący jakość, skład i działanie reklamowanych preparatów.

Obraz nr 2: pełny tytuł dzieła Köhlera jest tak długi jak tytuły niemieckich barokowych powieści przygodowych: "Köhler's Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte. Atlas zur Pharmacopoea germanica, austriaca, belgica, danica, helvetica, hungarica, rossica, suecica, Neerlandica, British pharmacopoeia, zum Codex medicamentarius, sowie zur Pharmacopoeia of the United States of America". Jest to jeden z najbardziej znanych XIX-wiecznych atlasów roślin leczniczych, zawierający opis ok. 300 roślin leczniczych. Historia publikacji jest niemal tak długa jak jej tytuł. Bazuje ona na pracy lekarza i chemika Hermanna Adolpha Köhlera, która została rozbudowana oraz zilustrowana po jego śmierci, a w druku ukazały się trzy tomy w latach 1883-1914. Książka została wydana przez specjalizujące się w publikacjach botanicznych wydawnictwo Franz Eugen Köhler. Ze względu na zbieżność nazwisk autora oraz wydawcy, często autorstwo błędnie przypisywane jest temu drugiemu. Mimo zapowiedzi, czwarty tom nigdy się nie ukazał. Za w setną rocznicę orygrinalnego wydania ukazał się reprint.
Kwitnąca na biało gałązka buchu
Obraz nr 3: UWAGA Agathosma crenulata: CT pulegonowy zawiera ponad 70% pulegonu. W związku z faktem, że pulegon ma udokumentowane działanie hepatotoksyczne olejek nie powinien być stosowany wewnętrznie, a stężenie na skórę to maksymalnie 1,2%. Wybieraj susz lub olejek eteryczny, uzyskany z gatunku Agathosma betulina.
Przedstawiciele plemienia Khoi-Khoin
Obraz nr 4: przedstawiciele ludu Khoi-Khoin zamieszkującego południową i południowozachodnią Afrykę. Określenie to w ich języku znaczy dosłownie "ludzie-ludzie" lub prawdziwi ludzie. Taki sposób określania własnego ludu czy plemienia jest dość typowy dla wczesnych kultur np. plemiona germańskie określały się jako "wszyscy ludzie". Jednak w przypadku Khoi-Khoin nazwa naprawdę jest bardzo trafna, gdyż badania DNA tego ludu wskazują na ogromne zróżnicowanie materiału genetycznego, co z kolei oznacza, że jest to jedna z najstarszych grup ludzkich. Jeśli nigdy nie słyszałeś tej nazwy, to pewnie dlatego, że w języku polskim lud ten wcześniej określano jako Hotentotów. Nazwa ta pochodzi z okresu kolonialnego i została nadana rdzennej ludności przez holenderskich kolonizatorów. Szybko nabrała znaczenia pejoratywnego w jęz. pol. (odnotowuje to znaczenie już słownik Doroszewskiego, data wyd. 1955–1969) i oznaczała kogoś nieokrzesanego, dzikiego. Chociaż aktualnie nie wszystkie źródła encyklopedyczno-słownikowe podają te negatywne konotacje (jak internetowa Encyklopedia PWN), warto z ich powodu oraz ze względów historycznych i szacunku dla tej grupy etnicznej posługiwać się nazwą Khoi-Khoin, jak postuluje to Wikipedia, z której zaczerpnięto informacje na ich temat.
Mapa przedstawiająca położenie RPA w Afryce
Obraz nr 5: ojczyzną buchu jest Republika Południowej Afryki, a zwłaszcza zachodnia, górzysta część kraju. Buchu występuje naturalnie na Przylądku Dobrei Nadziei. Jest to mocno wysunięty na południe (ale nie najbardziej) przylądek w Afryce, który swojąobecną nazwę zawdzięcza Portugalczykom. W 1488 r. dotarł tam żeglarz Bartolomeu Dias, który nadał miejscu nazwę Przylądek Burz. Jednak król Jan II zmienił ją na Przylądek Dobrej Nadziei, gdyżosiągnięcie tego miejsca dawało nadzieję na dotarcie na Daleki Wschód, co wiązało się z ogromnymi korzyściami finansowymi (handel przyprawami i innymi towarami).
opakowanie tabletek moczopędnych z buchu w składzie
Obraz nr 6: opakowanie tabletek diuretycznych zalecanych przy dolegliwościach z układu moczowego jak: bolesne oddawanie moczu, skąpe oddawanie moczu, mocz o zmienionej barwie oraz przy obrzękach i cukrzycy. W składzie m.in.: ekstrakt z buchu, nasion szparaga oraz jałowiec. Lek wyprodukowany w USA po 1938 r.Inny olejek o działaniu moczopędnym to olejek z nasion selera.
opakowanie leku na choroby weneryczne Pabst's Okay Special z 1910 r. zawierającego buchu
Obraz nr 7: amerykański specyfik z 1910 r. na choroby weneryczne jak rzeżączka. W składzie poza buchu znajdują się m.in. balsam copaiba, jagody jałowca i pieprz kubeba.

Olejek buchu – współczesne zalecenia terepeutyczne

Olejek buchu ma działanie antybakteryjne, w tym działa na bakterie wywołujące stany zapalne dróg moczowych, niszczy biofilm (błonę biologiczną) bakterii oraz działa przeciwgrzybiczo.

Działa przeciwzapalnie przy chorobach układu moczowego i prostaty oraz w hematurii.

Diosfenol – składnik olejku buchu, ma działanie moczopędne.

Ma zastosowanie w leczeniu reumatyzmu i artroz. Wzmaga wydalanie kwasu moczowego.

Ponadto liście buchu zawierają: śluzy i flawonoidy, w tym diosminę, rutynę, hesperydynę, kwercetynę, o działaniu antyoksydacyjnym. Te składniki nie są lotne z parą wodną (nie ma ich w olejku eterycznym).

Przyspiesza ustępowanie siniaków, gojenie ran, działa antyseptycznie.

Buchu ma także zastosowanie przy niestrawności, nudnościach, rozwolnieniu, zastojach płynów.

Zajrzyj też do opisów Agathosma betulina u dr. Różańskiego: leczenie stanów zapalnych układu moczowego i gruczołu krokowego oraz liść gruczlinu (buchu) w dawnej medycynie.

 

Patent medicine. OTC preparation, Butelka i opakowanie preparatu z buchu, Dr. Kilmer's Swamp Root
Obraz nr 8: Dr Kilmer's Swamp Root to sztandarowy przykład preparatu, który w jęz. ang. określany jest jako “patent medicine”. Nazwa w pierwszej chwili może być myląca, bo dosłownie brzmi jak opatentowany lek, a więc, wydawało by się, coś sprawdzonego, skutecznego i wiarygodnego. Tak naprawdę “patent medicine” albo łac. nostrum oznacza ogólnie wydawany bez recepty wyrób medyczny, który często jest mocno reklamowany, a jego skład nie zawsze podany. Jednak w tym kontekście oznacza on produkt jak... eliksir lub tonik, który był reklamowany jako lek w USA w XIX oraz na początku XX w., a jego skuteczność ani bezpieczeństwo stosowania nie były kontrolowane. Swamp root według informacji producenia zawierał m.in. buchu, copaibę, miętą pieprzową oraz walerianę, a polecany był przez producenta jako diuretyk ułatwiający pracę nerek oraz łagodny środek przeczyszczający. Preparat został wycofany ze sprzedaży po podpisaniu w 1906 r. Pure Food and Drug Act.

Olejek buchu w suplementach diety

Ekstrakty z liści buchu są obecnie coraz częściej wykorzystywane do sporządzania suplementów diety, z zaleceniami: moczopędne, trawienne. Ekstrakt w formie płynnej lub w kapsułkach oferuje aktualnie m.in. znany producent suplementów diety, firma Swanson. Należy zawsze kupować suplementy czy produkty ziołowe ze sprawdzonego źródła. W przypadku buchu jest to szczególnie ważne, gdyż zastąpienie Agathosma betulina nawet częściowo Agathosma crenulata o wysokiej zawartości pulegonu może być niebezpieczne dla zdrowia. Niestety nie wszystkie dostępne na rynku produkty z buchu na etykiecie faktycznie mają w składzie tylko Agathosma betulina. Jak wykazały badania naukowe, niektóre suplementy są sfałszowane lub zanieczyszczone innymi substancjami.

Olejek buchu- charakterystyka

Metoda otrzymywania: pozyskiwany w procesie destylacji z parą wodną suchych liści krzewu buchu (Agathosma betulina).

Wygląd: żółty lub brązowawo żółty, dość gęsty płyn. Gęstość zależy od wieku olejku oraz stopnia wilgotności surowca poddawanego destylacji.

Zapach: charakterystyczny zapach olejku jest związany z obecnością monoterpenu zawierającego siarkę, o nazwie 9-mercapto-p-menthan-3-one. Olejek zastosowany w mocnym rozcieńczeniu, pachnie owocowo, agrestowo-porzeczkowo, morelowo, z nutami mięty. W przemyśle spożywczym może znaleźć zastosowanie w ekstraktach owocowych.

Warto łączyć ze: składnikami perfum szyprowych lub wód kolońskich ze względu na silny zapach, projekcję oraz świeżość. Z powodu intensywności zapachu należy używać go tylko w niewielkich ilościach.

Skład olejku buchu

 

Główne składniki (za: Application of vibrational spectroscopy…):

  • diosfenol 25,8%
  • pseudo-diosfenol 20,7%
  • izomenton 15,7%
  • limonen 11,2%
  • menton 5,3%
  • pulegon  5,7%
  • cis-9-mercapto-p-menthan-3-one 4,3%

Zastosowanie buchu w kosmetykach

Alergeny:
  • limonen

W kosmetykach warto połączyć z innymi komponentami o działaniu antycellulitowym  (zobacz olejek pieprzu różowego) lub pomocnym w likwidowaniu obrzęków (olejek z nasion selera, czystka).

W maściach p.reumatycznych.

Dla nadania zapachu – niewielka ilość olejku eterycznego buchu nada tony owocowe. Z owocowymi nutami buchu dobrze współgra olejek eteryczny davana.

 

Warto wiedzieć przed zakupem: olejek z opisywanej tutaj Agathosma betulina ma charakterystyczne nuty zapachowe: owocowe, trwałe, w nutach bazy bardzo słodkie. Dla porównaniu Agathosma crenulata (z wysoką zawartością pulegonu) pachnie bardziej ziołowo, miętowo. Kupując suszone liście buchu, kieruj się zmysłem węchu – wybieraj mocno aromatyczny susz.

 

Olejek w sklepie patronackim:

Herbiness: olejek buchu

Bibliografia:

Arctander, Steffen (1960): Perfume and Flavor Materials of Natural Origin
Bongekile, Skosana / Guillaume, Aboua /Plessis, du Stefan S (2014): Buchu – The Multi-Purpose Ethnomedicinally Important Specie and Its Benefits in the Reproductive System, dostęp 24.04.2019
Buchu – Agathosma, African Aromatics, dostęp 24.04.2019
Ebert, Albert E. (1900): The Standard Formulary. A Collection of Nearly Five Thousand Formulas for Pharmaceutical Preparations, Family Remedies, Toilet Articles, Veterinary Remedies, Soda Fountain Requisites, and Miscellaneous Preparations Especially Adapted to the Requirements of Retail Druggists
Buchu Folia, B.P. Buchu Leaves, w: The British Pharmaceutical Codex. An Imperial Dispensatory for the Use of Medical Practioners and Pharmacists by Pharmaceutical Society of Great Britain (1911)
Ntwana Mpambani, Babalwa / Agenbag, G.A. / Langenhoven, Petrus (2011): „Growth, inorganic content and essential oil quality of Buchu (Agathosma betulina) found in its natural habitat in the Cederberg Mountains„, w: South African Journal of Plant and Soil
Ellingwood, Finley / Lloyd, John Uri (1915): American Materia Medica, Therapeutics and Pharmcognosy
History, Buchu Moon, dostęp 24.04.2019
Khoikhoi, Wikipedia, dostęp 26.04.2019
Köhler, Hermann Adolph (1883-1914): Köhler’s Medizinal-Pflanzen
Madaus, Gerhard (1938): Lehrbuch der biologischen Heilmittel, Abt. 1: Heilpflanzen, t. I., Digitale Bibliothek Braunschweig
Patent medicine, Merriam-Webster, dostęp 27.04.2019
Ponte Machado, de Marta (2003): Is buchu (Agathosma betulina) harvesting sustainable? Effects of current harvesting
practices on biomass, reproduction and mortality

Przylądek Dobrej Nadziei, Wikipedia, dostęp 26.04.2019
Sandasi, Maxleene / Kamatou, Guy Paulin / Baranska, Malgorzata / Viljoen, Alvaro (2010): Application of vibrational spectroscopy in the quality assessment of Buchu oil obtained from two commercially important Agathosma species (Rutaceae), w: South African Journal of Botany
Tisserand, Robert / Young, Rodney (2014): Essential Oil Safety. Second Edition
Worwood, Valerie Ann (2016): The Complete Book of Essential Oils and Aromatherapy. Revised and Expanded

Zdjęcia i ilustracje spoza kolekcji własnej – źródła i informacje o licencji:

Obraz nr 1, Obraz nr 2, Obraz nr 3, Obraz nr 4, Obraz nr 5, Obraz nr 6, Obraz nr 7, Obraz nr 8

 

 

c

Właściwości terapeutyczne olejku buchu

  • antybakteryjny
  • przeciwgrzybiczy
  • przeciwzapalny
  • moczopędny
  • odkażający na skórę i błony śluzowe

Zastosowanie terapeutyczne olejku buchu:

  • reumatyzm, artrozy
  • bóle mięśni
  • zapalenie pęcherza
  • infekcje nerek i dróg moczowych
  • zapalenie prostaty
  • zastój płynów
  • wzdęcia (w tym związane z zespołem napięcia przedmiesiączkowego, PMS)
  • nudności
  • biegunka
  • cellulit
  • rany
Patronem Aromastrony jest sklep z olejkami eterycznymi Herbiness (Herbisklep). Oferuję tam prawdziwe olejki eteryczne, prawidłowo oznakowane i starannie wyselekcjonowane zgodnie z moją rozległą wiedzą z zakresu fitoterapii. Aktualnie w sklepie kolekcja ponad 70 olejków eterycznych. Zbliżamy się do 100.

Published by admin

Powyższe opracowanie ma charakter edukacyjny. Nie traktuj go jako zalecenia medycznego i zachowaj rozsądek.