Olejek eteryczny mandarynki (Citrus reticulata)

Cytrusy należą do rodziny rutowatych. Wywodzą się prawdopodobnie z południowo-wschodniej Azji i wysp na Pacyfiku. Trudno jednak narysować cytrusowe drzewo genealogiczne, bo cytrusy są podatne na powstawanie krzyżówek, zarówno tych spontanicznych, jak i w wyniku zabiegów agrotechnicznych. Gatunki cytrusów trudno dziś nawet zliczyć. Jednak przyjmuje się, że na początku była mandarynka (C. recticulata), cedrat (C. medica) oraz pomelo (C. maxima). W świecie zielarskim doskonale wiemy, że pierwotne gatunki mają największe moce lecznicze. Dlatego też olejek tłoczony z mandarynek zajmuje honorowe miejsce w mojej kolekcji olejków cytrusowych.

Olejek mandarynkowy – wybrane właściwości

  • ułatwia zasypianie, koi nerwy i łagodzi stres
  • regeneruje skórę – również przy bliznach, rozstępach, cellulicie
  • ma działanie antybakteryjne
  • rozkurczowy, przy problemach trawiennych i bólach mięśni
  • poprawia krążenie obwodowe
  • przy kaszlu, stanach zapalnych dolnych dróg oddechowych
  • to idealny olejek dla dzieci, bezpieczny, nietoksyczny
  • można go często zastąpić olejkiem z tangerynki
    Więcej właściwości poznasz w dalszej części wpisu.
owoc mandarynki cały i przekrojony na pół
Kolorowa akwarela przedstawiająca mandarynkę pochodzi z kolekcji pomologicznej USDA, departamentu, czyli de facto amerykańskiego ministerstwa rolnictwa. Sama pomologia to dział sadownictwa, nauka badająca drzewa i krzewy owocowe.
Continue reading

Olejek eteryczny kajeputowy (Melaleuca leucadendron)

Melaleuca – tym słowem zaczynają się nazwy około 300 gatunków drzew i krzewów z rodziny mirtowatych. Ich kwiaty wyglądają jak szczotki do mycia butelek, a kora łuszczy się z pnia niczym pasy papieru. Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju Melaleuca jest Melaleuca alternifolia, czyli drzewko herbaciane (ang. tea tree).

Jednak w vintage lekospisach nikt o drzewku herbacianym nie słyszał. W vintage lekospisach gwiazdą jest jego krewniak, kajeput, czyli Melaleuca leucadendron, Melaleuca cajeputi. Dawniej stosowano olejek kajeputowy jako środek przeciwbólowy, przeciwzapalny, antybakteryjny i przeciwgrzybiczy, a nawet lek na ból zęba, wzdęcia, również na reumatyzm. Olejek kajeputowy to podstawa Mikstury Kajeputowej, zwanej też kroplami Hunna (Hunn’s drops, Hunn’s life drops), stosowanej w USA, w czasie epidemii cholery w XIX w.

Być może wydaje się Tobie, że kajeput to jakieś muzeum, że to vintage, że zapomniane. To tylko pozory, a kajeput działa z ukrycia. Zamaskowany w mieszance Oleum Basilianum, znanej powszechnie jako Olbas, również w wiecznym hicie: Maści Tygrysiej, nieprzerwanie działa w służbie światowego zdrowia. W Indonezji to bardzo popularny olejek eteryczny, przy czym czasami reklamowany jest jako olejek eukaliptusowy. W zasadzie kajeput to takie drzewko herbaciane i eukaliptus na raz.

 

Kajeput
czarno-biała grafika przedstawiająca kwiaty i liście kajeputu
Grafika pochodzi z publikacji "Forest Flora of New South Wales" autorstwa botanika Josepha Henry’ego Maidena (1859–1925), badacza australijskiej flory, który przyczynił się szczególnie do badań nad eukaliptusami. Autorką grafiki jest Lilian Margaret Flockton (1861-1953), pierwsza ilustratorka botaniczna zatrudniona w ogrodzie botanicznym w Sydney.
Continue reading

Olejek eteryczny pomarańczy słodkiej (Citrus sinensis)

Zapach olejku pomarańczy słodkiej to jedna z tych rzeczy, która napawa spokojem, zwiastuje przyjemność. Znamy go od dzieciństwa i choć kojarzyć się może bardziej lub mniej wzniośle, to jest to zapach  oswojony, znakomicie poznany, dzięki babcinym kandyzowanym skórkom, napojom owocowym, okrągłej galaretce na polanym czekoladą biszkopcie i przez wspomnienie własnych dłoni, tłustawych, nieco żółtych i pachnących intensywne przy obieraniu pomarańczy ze skórki.

Spokój ten jest niestety pozorny, bowiem świat olejków eterycznych po mistrzowsku mnoży pytania. Być może kiedy zechcesz kupić olejek pomarańczowy w ulubionym sklepie, sprzedawca zapyta: „Olejek eteryczny pomarańczowy? A konkretnie który?”

Z jakiej pomarańczy? Tłoczony? A może destylowany? I jak bardzo skoncentrowany? A czy na pewno ze skórki? Wybór jest naprawdę duży i wiele zależy od tego, jak chcemy taki olejek pomarańczowy zastosować. Może używać w kosmetykach na skórę latem? Może dodać do napojów lub jedzenia w celu ich aromatyzacji. Albo rozpylać w pomieszczeniu. Co jest dla nas ważniejsze: właściwości kosmetyczne, czy może terapeutyczne?

 

rysunek owocu pomarańczy na gałązce z kwiatami i liśćmi
Akwarela przedstawiająca pomarańczę pochodzi z książki "Choix des plus belles fleurs…" (po fr.: Najpiękniejsze kwiaty) z 1827 r. Jej autorem jest Pierre-Joseph Redouté (1759-1840) zwany "Raphaelem kwiatów" i uważany za najwybitniejszego twórcę ilustracji botanicznych wszechczasów.
Continue reading

Olejek eteryczny kocanek włoskich (Helichrysum italicum)

Jeśli wydaje się Tobie, że olejek eteryczny kocanek włoskich Helichrysum italicum pachnie jak zupa albo coś związanego z kotami, to nie o takie kocanki tutaj chodzi. Ten post jest o kocankach włoskich, które pachną jak rozgrzana słońcem Korsyka, jak gorące skały, suche zioła, miód, piasek i odrobina morza. Zapach jest silny i trwały. O kocankach, w których można się po prostu zakochać.

Kocanki – różne gatunki, różne olejki

Rodzaj kocanki to ponad 500 gatunków, więc to nic dziwnego, że kocanki mogą się pomylić. W ofertach sklepów z olejkami eterycznymi jest co najmniej kilka różnych olejków kocanek włoskich, przy czym różnice w metodzie destylacji czy też kraj pochodzenia, mają wpływ na zapach olejku. Niekiedy miodowym, ziołowym nutom, towarzyszą lekkie nuty głowy.

Dla utrudnienia, bez trudu można kupić olejki z Helichrysum bracteiferum Humbert oraz Helichrysum gymnocephalum, pochodzące z Madagaskaru – są to niedrogie olejki eteryczne, o zapachu przywodzącym na myśl eukaliptusy. Eukaliptusowe kocanki nie mogą jednak zastąpić tych miodowych,  ze względu na skład biochemiczny.  Tylko kocanki włoskie zawierają unikalne w świecie roślin molekuły: diketony zwane italidionami. 

Bywają też olejki kocanek włoskich rzeczywiście pachnące curry…

rysunek kwiatów i liści kocanek
Absolut oraz olejek eteryczny wytwarzane są nie tylko z kocanek włoskich (Helichrysum italicum lub angustifolium), ale także z Helichrysum stoechas. Grafika tego ostatniego jest autorstwa Elizabeth Blackwell (1707-1758), szkockiej ilustratorki botanicznej, najbardziej znanej z publikacji “A Curious Herbal” wydawanej w latach (1737-1739). Było to źródło informacji o roślinach Nowego Świata dla lekarzy i farmaceutów.
Continue reading

Olejek eteryczny balsamu Copaiba (Copaifera officinalis)

Balsam copaiba zapisał się trwale w moim sercu, bo to pierwszy olejek eteryczny, który kupiłam. To nietypowy start aromaterapeutycznej przygody, jednak od początku urzekła mnie tajemnicza nazwa olejku oraz jego dwoista natura: jest niezwykle łagodny dla skóry, a jednocześnie działa silnie i skutecznie. To ideał przy trądzikowej skórze, który można stosować punktowo na skórę w stężeniu 100%, z zaufaniem, że terapia będzie skuteczna.

Mój wielki entuzjazm do copaiba (kopaiwa), zwanego również copahu, był przez kilka lat nieco niezrozumiały wśród znajomych fitoterapeutów, ale podzielały go wszelkie pożółkłe manuskrypty sprzed lat.

Copahu to była gwiazda fitoterapii, sławna jak kubeby i buchu. Kto słyszał o kubebach i buchu? Jednak nowe trendy medycyny zagubiły nam na lata te ziołowe znakomitości, oferując produkty nowoczesne, standaryzowane i laboratoryjne. Dzisiaj już dobrze wiemy, że nowoczesność nie wystarczy, że nowoczesność czasem zawodzi.

liście, kwiaty i owoce kopaiby
Kolorowa grafika Copaiba officinalis pochodzi z książki "Köhler's Medizinal-Pflanzen" autorstwa niemieckiego lekarza i chemika Hermanna Adolpha Köhlera (1834-1879), edytowanej i wydawanaej po śmierci autora pod koniec XIX w.
Continue reading

Olejek eteryczny kminku (Carum carvi)

Niepozorne ziarenka kminku kryją w sobie kilka sekretów: kminkowy olejek eteryczny pachnie krakersami, ma moc leczenia niestrawności i znoszenia kolki, a także pomaga zgubić zbędne kilogramy. Odchudzający potencjał kminku odkrył sam Avicenna, a kminek jest jednym z komponentów starożytnej mieszanki na odchudzanie.

Olejek kminkowy – to pachnie krakersami

Choć kminek jest trwale związany z polską tradycją kulinarną, to zapach olejku kminkowego stanowi czasami zagadkę. Kiedy wącham olejek kminkowy, wyobraźnia podsuwa mi wizje ciasteczek i nazwę „olejek krakersowy”. Po chwili staje się jasne, że ciasteczka posypano nasionami kminku, stąd zapach.

Wynikiem wąchania jest wzmożony apetyt, dlatego olejek kminkowy i olejek mięty zielonej to olejki dla niejadka i wszelkich osób, które mają problem z zanikiem apetytu.

To podobne zastosowanie kminku i mięty zielonej wynika z faktu,  że olejki mają bardzo podobną budowę chemiczną: ich główny komponent to karwon. Mięta zielona i karwon – sprawdź nasz wpis o olejku mięty zielonej (Mentha spicata).

Natomiast olejek eteryczny przydatny przy odchudzaniu, to olejek gałki muszkatołowej (Myristica fragrans), pomagający ograniczyć apetyt na słodkości.

kminek - części rośliny na rysunku
Kminek - kolorowa grafika, której autorem jest szwedzki botanik Carl Axel Magnus Lindman (1856–1928), pochodzi z jego najbardziej znanego dzieła "Bilder ur Nordens Flora" opublikowanego w latach 1901-1905. Lindman studiował botanikę i zoologię na uniwersytecie w Uppsali, gdzie został profesorem botaniki. Pracował także w Muzeum Historii Naturalnej w Sztokholmie oraz w tamtejszym ogrodzie botanicznym. Dzięki naukowemu grantowi odbył podróż do Brazylii i Paragwaju. Był także nauczycielem synów króla Szwecji, Gustawa V.
Continue reading

Olejek eteryczny mięty zielonej (Mentha spicata)

 

Mięta – mitologia i historia

Piękna, powabna i kusząca – w Mięcie zakochał się nawet sam bóg świata umarłych, Hades, a zazdrosna Persefona przemieniła ją w roślinę. Choć główna rola w greckim micie wydaje się być znakomitym uhonorowaniem mięty zielonej, to prawdziwą sławę zapewnił jej pewien amerykański sprzedawca mydła, późniejszy wytwórca gumy do żucia: William Wrigley Jr.

Mięta – od podbojów militarnych po skromne ogródki i książki zielarskie

Mięta zielona (Mentha spicata lub viridis) wywodzi się z rejonu Morza Śródziemnego. Ceniona była już w starożytności jako roślina lecznicza, chętnie stosowana w kulinariach i dla upiększenia zapachu domostw.

Wraz z podbojami militarnymi Rzymian mięta dostała się poza rodzime tereny, w tym do Wielkiej Brytanii, gdzie jej popularność oddaje nawet nazwa garden mint, czyli mięta ogrodowa. Traktowana była jako wartościowa przyprawa, nadająca przyjemny aromat potrawom, przy tym poprawiająca trawienie, wiatropędna, o działaniu rozkurczowym. Zapach mięty relaksował umysł i ciało, poprawiał pamięć. Wywary stosowano do płukania ust i pielęgnacji skóry. Ponadto stosowano miętę do odstraszania myszy.

Liście i kwiaty mięty zielonej
Obraz nr 1: rycina mięty zielonej grafika pochodzi z książki "Köhler's Medizinal-Pflanzen" autorstwa niemieckiego lekarza i chemika Hermanna Adolpha Köhlera (1834-1879), edytowanej i wydawanej po śmierci autora pod koniec XIX w.
Continue reading

Olejek eteryczny bergamotki (Citrus bergamia)

Przez lata bergamotka kojarzyła mi się głównie z herbatą Earl Grey. To aromat cytrusowy, ale z aurą tajemnicy – zapach bardziej skomplikowany niż cytryny i pomarańcze. Aktualnie bergamotka awansowała do roli domowego Panaceum, to obowiązkowy składnik perfum botanicznych, a co bardziej spektakularne, olejek bergamotki jest niezbędny przy wytwarzaniu płynu do „Fontanny Młodości”.

Olejek bergamotki – krótka historia pochodzenia i otrzymywania

Samo pochodzenie bergamotki owiane jest tajemnicą. Niektórzy doszukują się go w Chinach, inni w Grecji, Turcji lub na Wyspach Kanaryjskich. Być może doszło do spontanicznej krzyżówki gorzkiej pomarańczy  z cytryną lub limonką. Być może bergamotka to efekt mutacji. Pełna nazwa łac. bergamotki to Citrus aurantium bergamia.

Pierwsze uprawy bergamotek powstały na południu Włoch, w regionie Kalabria. Z Kalabrii pochodzi aktualnie znakomita większość olejku bergamotkowego. Tradycja produkcji olejku sięga poł. XVII w. Olejek wytłaczany był ręcznie w taki sposób:

  • bergamotki pokrój na pół i usuń miąższ,
  • połóż przed sobą gąbkę
  • ugniataj skórki w dłoniach, by uwolnić olejek ze zbiorniczków olejkowych – olejek ma tryskać na gąbkę
  • nasączoną gąbkę wyciśnij, płyn zostaw do ustania,
  • kiedy sok oddzieli się od olejku, zlej olejek
  • gotowe

Proces przedstawiony jest na fotografiach na stronie Bergamotto di Reggio Calabria.

Do produkcji 1 litra potrzeba było aż 200 kg surowca. Zajęcie jest pracochłonne, a olejek nie tak łatwo oddzielić od innych płynów, zawartych w cytrusowej skórce. Ułatwieniem jest zastosowanie centryfugi.

Mechanicznie zaczęto wytłaczać olejek dopiero sto lat później i dzięki tej innowacji można było uzyskać olejku więcej.

Olejek bergamotki to najdroższy olejek z olejków cytrusowych, pozyskiwanych ze skórki. Z liści drzewek cytrusowych wytwarza się olejki petitgrainowe. Wykorzystuje się również kwiaty, najsłynniejszy olejek cytrusowy z kwiatów to olejek neroli (z kwiatów pomarańczy gorzkiej).

rysunek bergamotki: cały owoc, gałązka z liśmi i kwiatami i owoc przekrojony na pół
Grafika pochodzi z książki "Köhler's Medizinal-Pflanzen" autorstwa niemieckiego lekarza i chemika Hermanna Adolpha Köhlera (1834-1879), edytowanej i wydawanaej po śmierci autora pod koniec XIX w.
czarno-biały rysunek przedstawiający owoc bergamotki z liśćmi
Grafika przedstawiająca owoc bergamotki pochodzi z "An illustrated encyclopædic medical dictionary. Being a dictionary of the technical terms used by writers on medicine and the collateral sciences, in the Latin, English, French and German languages" z 1890 r.
Continue reading

Olejek eteryczny buchu (Agathosma betulina)

Olejek eteryczny buchu, zwany też olejkiem bukka brzozowego, to jeden z olejków, których zapach na długo zapada w pamięć. Choć pierwsze skojarzenia z zapachem stężonego olejku nie należą do przyjemnych, to w końcu buchu trafia na listę ulubieńców. Dla mnie wystarczyło kilka minut, ale ktoś inny może potrzebować wiele więcej czasu, by w końcu przyznać: masz rację, buchu pachnie jak pączki porzeczki.

Olejek buchu – co to takiego?

Olejek buchu (czyt. buku), inaczej bukka brzozowego, uzyskuje się w procesie destylacji liści krzewu Agathosma betulina (dawniej Barosma betulia), z rodziny rutowatych, charakterystycznego dla suchych terenów Republiki Południowej Afryki (rejon dawnej Prowincji Przylądka Dobrej Nadziei). To krzew o wysokości do 1 metra, o łodygach jaskrawoczerwonych, a liściach jasnozielonych, nieregularnie ząbkowanych. Pod każdym wcięciem znajduje się duży gruczoł olejowy. Kwiaty mają kształt gwiazdek i są w kolorze białym lub fiołkowym. Krzewy buchu są jak matka smoków: nie ulegają zniszczeniu w pożarach i mogą żyć do 100 lat.

Liście buchu zawierają 1,3-2% olejku eterycznego, który po ochłodzeniu częściowo krystalizuje (komponentem ulegającym krystalizacji jest diosfenol).

buchu: liście i kwiaty
Obraz nr 1: grafika przedstawiająca buchupochodzi z książki "Köhler's Medizinal-Pflanzen" autorstwa niemieckiego lekarza i chemika Hermanna Adolpha Köhlera (1834-1879), edytowanej i wydawana po śmierci autora pod koniec XIX w.
Continue reading

Olejek eteryczny mięty pieprzowej (Mentha piperita)

Olejek mięty pieprzowej to jeden z tych zapachów, które każdy bez trudu rozpozna – tak pachnie guma do żucia, pasta do zębów, miętówki i cienkie czekoladki z białym nadzieniem. Olejek mięty pieprzowej to zapach swojski, bliski, wydaje się nie mieć przed nami tajemnic. Tymczasem opis tego olejku to skomplikowana sprawa.

Olejek miętowy – metoda otrzymywania

Olejek mięty pieprzowej otrzymywany jest metodą destylacji zielonych części rośliny z gatunku Mentha piperita. Mięta pieprzowa to hybryda, powstała spontanicznie w wyniku skrzyżowania mięty wodnej i mięty zielonej. Miętę wodną (Mentha aquatica) bez trudu odnajdziesz na brzegu rzeki, a mięta zielona (Mentha spicata, ang. spearmint) znana jest z dzikich ogrodów. Nazwę mięcie pieprzowej nadał angielski botanik Joseph Ray na przełomie XVII i XVIII wieku. Jej opis zamieszczono w Farmakopei Londyńskiej z 1721 r. Pierwsze plantacje założono w Anglii, w hrabstwie Surrey w 1750 r. Miętę uprawiano w celu pozyskania olejku eterycznego. Roślina szybko zyskała popularność, do tego stopnia, że trafiała do bagażu emigrantów, a już w 1850 r. Ameryka stała się miętowym potentatem.

kwitnąca na fioletowo-różowo mięta pieprzowa na rysunku
Obraz nr 1: grafika mięty pieprzowej pochodzi z książki "Köhler's Medizinal-Pflanzen" autorstwa niemieckiego lekarza i chemika Hermanna Adolpha Köhlera (1834-1879), edytowanej i wydawana po śmierci autora pod koniec XIX w.
Cały